Einkahlutafélag eða samlagsfélag: samanburður
Af hverju samanburðurinn skiptir máli
Val á félagaformi er ekki formsatriði, heldur ákvörðun um áhættu, stjórnkerfi og hvernig rekstrarniðurstaða færist yfir í ráðstöfunarfé eigenda. Einkahlutafélag (ehf) er oft sjálfgefið vegna skýrra reglna og ábyrgðarmarka. Samlagsfélag (slf) er hins vegar sérhæfðara tæki sem hentar þegar hlutverk eigenda eru ólík og á að speglast í ábyrgð og samningi. Slf er því áhugavert, en það krefst meiri nákvæmni í hönnun, sérstaklega í félagssamningi, umboðum og úttektarstefnu.
Ábyrgð og valdheimildir: það sem skilur slf frá ehf
Í samlagsfélagi eru aðilar ekki jafnir gagnvart skuldbindingum. Einn aðili ber ótakmarkaða ábyrgð og stendur að lokum undir skuldbindingum félagsins. Samlagsaðili á að hafa takmarkaða ábyrgð sem er bundin við framlag eða tiltekna fjárhæð samkvæmt félagssamningi. Þetta er ekki smámunur, þetta er kjarni formsins og ástæðan fyrir að kröfuhafar, bankar og samstarfsaðilar horfa öðruvísi á slf en ehf.
Afleiðingin er einföld í framkvæmd. Í slf þarf að vera óumdeilanlega skýrt hver hefur heimild til að skuldbinda félagið, hvaða ákvörðunarréttur fylgir hvorum aðila og hvernig brugðist er við þegar félagið þarf fjármagn, þegar ágreiningur kemur upp eða þegar eigandi vill fara út. Ef þessi atriði eru óljós breytist takmörkuð ábyrgð samlagsaðila í óljóst hugtak í samskiptum og áhættan færist inn í reksturinn. Í ehf er ábyrgð eigenda almennt bundin við félagið, en það útilokar ekki persónulegar ábyrgðir í fjármögnun. Munurinn er að umgjörðin um hlutverk, stjórnun og formlegar ákvarðanir er skýrari og því auðveldara að halda utan um ábyrgðarkeðjuna þegar fyrirtækið vex.
Skattskylda: hver er skattlagður og hvenær
Skattalega byrjar slf á vali um skattskyldu. Slf getur verið sjálfstæður skattaðili eða ekki, og það val hefur bein áhrif á sjóðstreymi og úttektir. Ef slf er ekki sjálfstæður skattaðili skattleggst rekstrarniðurstaðan hjá eigendum samkvæmt hlutdeild, óháð því hvort hagnaður er greiddur út eða bundinn í rekstri. Þá getur skattgreiðsla fallið á eigendur á sama tíma og lausafé er bundið í kröfum, birgðum eða fjárfestingu. Þetta er algengur misskilningur og þarf að leysa með agaðri sjóðstreymisstýringu og skýrri úttektarstefnu.
Í ehf er félagið sjálfstæður skattaðili og skattlagning og ráðstöfun til eigenda eru aðskildar í skrefum. Það getur aukið fyrirsjáanleika, sérstaklega þegar markmiðið er að byggja upp eigið fé í félaginu og stýra úttektum með formlegum hætti. Skatturinn birtir árlega forsendur og tvö skattþrep fyrir tekjuskatt lögaðila og þar má sjá að ehf fellur í almenna þrepið, á meðan efra þrepið tekur til fleiri tegunda lögaðila. Sjá Helstu tölur og prósentur 2026 og fyrir skráningu slf Samlagsfélög.
Arður í ehf og úttektir í slf: hvernig eigið fé fer til eigenda
Í ehf fara peningar til eigenda fyrst og fremst með launum og arði. Laun fylgja launaferlum og skilum. Arður er formleg úthlutun sem byggir á ákvörðun, eiginfjárstöðu og reglum um úthlutun, og félaginu ber að halda eftir fjármagnstekjuskatti og skila honum. Skatturinn lýsir fyrirkomulaginu á Arður. Þetta þýðir að úttekt í ehf er yfirleitt annað hvort laun eða arður, með skýra bókhaldslega og skattalega meðferð.
Í slf, sérstaklega þegar félagið er ekki sjálfstæður skattaðili, eru útgreiðslur til eigenda í eðli sínu úttektir af reikningi eiganda inni í félaginu. Úttekt er ekki rekstrarkostnaður og breytir ekki hagnaði ársins, en hún breytir stöðu eigandans gagnvart félaginu, lækkar eiginfjárhlut hans eða myndar skuld ef farið er fram úr því sem samningur og staða leyfa. Þess vegna þarf slf að vera rekið með bókhaldi sem sýnir hreint muninn á rekstrarniðurstöðu, úttektum, endurgreiðslu kostnaðar og mögulegum lánshreyfingum. Þar hjálpar að tengja úttektarstefnu beint við mánaðarlokun og afstemmingar, eins og fjallað er um í Bókhald fyrirtækja á Íslandi: Yfirlit.
Næsta skref: Setja upp félagssamning og úttektarstefnu sem hanga saman, og láta bókhald og mánaðarlokun styðja við ábyrgð, skattskil og sjóðstreymi frá fyrsta degi.
